Kararlarımız gerçekten bize mi ait?

1960’larda Benjamin Libet tarafından yapılan deney, bilinçli aldığımızı sandığımız kararların kontrolünün kime ait olduğuna dair dikkat çekici bir sonucu barındırır. EEG başlığı takılan katılımcılardan, ekrandaki saat benzeri kadranı izlerken istedikleri anda düğmeye basmaya karar vermeleri ve kadranı durdurmaları istenir.

Sonuç şaşırtıcıdır: Beyinde “hazırlık potansiyeli” denilen hareketlenme, eylemden yaklaşık 550 ms önce başlar. Kişinin “karar verdim” dediği bilinçli an ise hareketten yaklaşık 200 ms önce gerçekleşir. Yani kişi karar verdiği andan yaklaşık 350 ms önce beyinde bu kararla ilişkili nöral süreç çoktan başlamıştır.

Ancak bu deney, özgür iradenin tamamen yok olduğunu kanıtlamaz. Başka deneylerde hazırlık potansiyelinin hareketten çok “niyet veya hayal” ile ilişkili olabileceği öne sürülmüştür. Kişi hareket ETMEMEYE karar verdiğinde bile aynı beyin aktivitesi gözlemlenmiştir.
Belki de mesele, kararı başlatmak değil, ona müdahale edebilmektir.

Bu da bizi şu çıkarıma vardırır: Günlük hayatımızda da çoğu karar; sezgilerimiz, hormonlarımız, beslenme düzenimiz, aktivitelerimiz, geçmiş deneyimlerimiz ve çevresel uyaranlar tarafından şekillenen çok katmanlı bir süreçtir.

Konunun mekânsal bağlamı şu şekilde ilerler: Renk, ışık, doku, koku, ses gibi duyusal uyaranlar, bedenimizde hormonal değişimler yaratır, sinir sistemimizi etkiler ve farkında olmadan kararlarımızın yönünü etkileyebilir. Aynı insanın; bir hastane odasında, bir orman içinde ya da kapalı bir ofiste farklı hissetmesi tesadüf değildir.

Çünkü karar dediğimiz şey; sadece “düşünce” değil, beden, zihin, çevre etkileşimidir. Yani fiziksel çevre beynin kimyası ile etkileşim halindedir.

Bu noktada zihnimize kritik bir soru takılır:

Eğer çevre zihnimizi bu kadar etkiliyorsa, tasarladığımız mekânlar insanların hangi kararlarını şekillendirir?

…ve ardından daha kritik bir soru gelir:

Fiziki anlamda aynı koşullarda neden herkes aynı kararı (tepkiyi) vermez?